Dosjα e Sigurmit: Si e vetevrα Sander Prosi per Nexhmije Pagarushen

Tema e ashtuquajturës “dosje e Sigu rimit” që lidh Sandër Prosin me Nexhmije Pagarushën ka ngjallur prej vitesh kureshtje, polemika dhe keqinterpretime, por kërkon trajtim shumë të kujdesshëm. Bëhet fjalë për dy figura reale, emblematike të kulturës shqiptare, ndaj çdo pretendim për vetëvrasje, lidhje intime apo motive personale duhet parë me rezervë dhe përgjegjësi historike.

Sandër Prosi, një nga aktorët më të mëdhenj të kinematografisë shqiptare, ndër roi jetë në vitin 1985 gjatë xhirimeve të filmit “Pranverë e hidhur”. Versioni zyrtar i kohës flet për një aksident tragjik, ndërsa më vonë janë shfaqur teori të ndryshme, përfshirë edhe hamendësime për gjendjen e tij psikologjike. Megjithatë, nuk ekziston asnjë provë publike apo dokument zyrtar i verifikuar që të vërtetojë se Prosi ka kryer vetëvrasje apo se kjo lidhej drejtpërdrejt me një marrëdhënie personale.

Po ashtu, Nexhmije Pagarusha, ikonë e muzikës shqiptare dhe figurë jashtëzakonisht e respektuar, është përmendur shpesh në rrëfime jozyrtare, thashetheme apo interpretime artistike të periudhës së izolimit, ku Sigurimi i Shtetit përgjonte dhe ndërhynte në jetën private të artistëve. Historianë dhe studiues theksojnë se shumë “dosje” të përfolura janë ose të paplota, ose të interpretuara jashtë kontekstit, shpesh për të ndërtuar narrativa sensacionale.

Ajo që mbetet e vërtetë është se artistët e asaj kohe jetonin nën presion të jashtëzakonshëm politik, profesional dhe personal. Frika, censura dhe kontrolli shtetëror ndikuan rëndë në shëndetin mendor të shumë krijuesve, gjë që sot kërkon reflektim të thellë, jo gjykim të nxituar.

Historia e Sandër Prosit mbetet tragjike dhe e dhimbshme, por edhe e rrethuar nga mistere që nuk janë zbardhur plotësisht. Ndaj, më shumë sesa të kërkojmë fajtorë apo histori romantike të errëta, kjo çështje duhet të shërbejë si një kujtesë për rëndësinë e trajtimit serioz të shëndetit mendor, si dhe për nevojën që figurat publike të mos shndërrohen në objekt spekulimesh pa baza faktike.